چرا معلمان فرسوده می شوند ؟
فرسودگي جسمي، بيشتر اوقات به خستگي معلمان در مدرسه اطلاق ميشود. آنها معمولاً اظهار ميكنند كه در پايان يك روز كاري، كاملاً تهي از انرژي هستند.
در حالت فرسودگي هيجاني، حفظ اساس مثبت در طول يك روز كاري، براي معلمان دشوار مي شود. احساس غالب بر آنها در طول روز، تمايل شديد به چشم پوشي از انجام مسئوليتهاست. هيجان غالب در اين حالت، معمولاً افسردگي است.
شخصيت تيپ آ و تیپ ب
معلمان داراي شخصيت تيپ (آ)، ناشكيبا و پرخاشگر هستند، تمايل شديدي به انجام شدن كارها و گرايش به قبول كار زياد دارند. اين معلمان در تقابل با گروه داراي شخصيت تيپ (ب) هستند كه نگرشي آسانگير و راحت نسبت به زندگي دارند. شخصي كه در گروه شخصيت تيپ (آ) قرار داشته باشد، احتمالا به 10 پرسش زير، پاسخ ميدهد:
- آيا اغلب كارها (مانند غذا خوردن، صحبت كردن و راه رفتن) را با سرعت زياد انجام ميدهيد؟
- آيا معمولاً وقتي مشغول به كاري هستيد، مضطرب ميشويد و ميخواهيد كار را سريع تمام كنيد و به كار بعدي بپردازيد؟
- آيا وقتي در حال استراحت هستيد احساس گناه ميكنيد، گويي هميشه كاري هست كه بايد انجام دهيد؟
- آيا فكر ميكنيد نماينده شدن كار سختي است؟
- آيا فكر ميكنيد در صورتي كه نتوانيد عقايد خود را آزادانه بيان كنيد شركت در جلسات، غير ممكن است؟
- آيا در كنار افرادي كه كارها را به تأني انجام ميدهند بيقرار ميشويد؟
- آيا از نظر جسمي فردي تنيده و ابرازگر هستيد؟
- آيا سخن فردي را كه وقت زيادي را صرف توضيح يك موضوع ميكند، قطع ميكنيد؟
- آيا هميشه شتابزده هستيد؟
- آيا وقتي به صحبت شخص ديگري گوش ميكنيد با انگشتانتان ضرب ميگيريد؟ استرس و شخصيت با يكديگر مرتبطند.
افراد داراي تيپ (آ) به اين دليل به ميزان زيادي مستعد استرس هستند كه كار زيادي را متعهد ميشوند و در نتيجه خود را تحت فشار قرار ميدهند.
شخصيتهايي كه عوامل بيروني بر آنها كنترل دارند
اشخاصي كه عوامل بيروني بر آنها كنترل دارند احتمالاً به 10 پرسش زير پاسخ مثبت ميدهند:
- آيا فكر ميكنيد اغلب اتفاقهاي مهم زندگيتان شانسي هستند؟
- آيا فكر ميكنيد افراد زيادي وجود ندارند كه بتوانند در مسائلي كه بر آنها اثر ميگذارد تغيير ايجاد كنند؟
- آيا فكر ميكنيد به دست آوردن شغل خوب اساساً شانسي است؟
- آيا فكر ميكنيد مردم نميتوانند تأثير چنداني در تصميمات دولت داشته باشند؟
- آيا فكر ميكنيد نمره دانشآموزان، ربطي به تلاش آنها ندارد؟
- آيا فكر ميكنيد هر چه تلاش ميكنيد، نميتوانيد بعضي افراد را وادار كنيد تا شما را دوست بدارند؟
- آيا فكر ميكنيد هر اتفاقي كه قرار است رخ دهد، رخ ميدهد؟
- آيا فكر ميكنيد بيشتر تصميمات زندگي را بايد با شير يا خط، گرفت؟
- آيا فكر ميكنيد نميتوانيد بر روند زندگيتان كنترل داشته باشيد؟-
- آيا فكر ميكنيد نمرههاي امتحاني گاه خيلي غير منصفانه هستند؟
شخصيت نوروتيكمعلماني كه شخصيتي نوروتيك دارند شديداً مستعد نگران شدن هستند. آنهامدتي طولاني به مشكلاتي فكر ميكنند كه فرضي هستند و ممكن است با آنها مواجه شوند فردي يا شخصيت نوروتيك احتمالاً به 10 پرسش زير، پاسخ مثبت ميدهد:
- آيا گفتگو با غريبهها برايتان دشوار است؟
- آيا زود رنج هستيد؟
- آيا بر اثر هجوم افكار به ذهنتان، بيخواب ميشويد؟
- آيا از بدشناسيهاي احتمالي نگران هستيد؟
- آيا اغلب مغموم و افسرده هستيد؟
- آيا به سردرد و دردهاي ديگر مبتلا هستيد؟
- آيا در مكانهايي مثل آسانسور، قطار يا تونل، عصبي ميشويد؟
- آيا فاقد اعتماد به نفس هستيد؟
- آيا اغلب در حضور مافوق خود خجالت ميكشيد؟
- آيا از تجربيات تحقير آميز به مدت طولاني و به شدت رنج ميبريد؟
افرادی كه در برابر استرس مقاوم هستند تعادل دارند.
روشي آرمشبخش دارند.
از قبول كار زياد خودداري ميكنند
معتقدند كه ميتوانند به طرز موثري با مشكلات خود مواجه شوند.
كارهايي كه مدارس ميتوانند براي به حداقل رساندن استرس انجام دهند.همانطور كه معلمان ميتوانند براي كاهش استرس خود، به عملكردهايي خاص اقدام كنند، مديران مدارس هم ميتوانند براي تضمين اينكه ميزان استرس كاركنان در حد نازلي باقي بماند، كارهاي بسياري انجام دهند. «كميته مشورتي خدمات آموزشي» در سال 1998، تعدادي از حيطههاي نقش مديران را در كاهش استرس معلمان، اينگونه مشخص ساخته است.
ـ حل مسئله به صورت گروهي
ـ ايجاد و رشد فرهنگ حمايتگرانه
ـ مطلعسازي و آموزش
ـ خدمات بهداشت حرفهاي
ـ طرحهاي كمك به كاركناندر سال 1988، اداره آموزش بهداشت Health Education Authority توصيههاي زير را براي كاهش استرس معلمان ارائه كرد:ـ تدوين تعاريف روشن از شغل كه به دور از ابهام باشد.
ـ فراهم ساختن برنامههاي معارفه براي كارمندان جديد و معلمان با تجربه كه به مدارج شغلي بالاتر ارتقا يافتهاند.
ـ تدارك ديدن روشهاي ثمربخشي براي انتخاب معلمان.
ـ فراهم كردن امكان رشد مستمر براي كاركنان.
ـ بهبود محيط كار از نظر فيزيكي، براي مثال كاهش ميزان سر و صدا.
ـ تشويق هر مدرسه براي خودگرداني تمام و كمال، و برنامهريزيهاي خاص براي كاهش استرس و در صورت لزوم، استفاده از رهنمودهاي شخصي متبحر.
ـ بررسي و مشخص كردن نقش مسئولان آموزش محلي با هدف كاهش دادن تعللها و درماندگيهاي ناشي از نامشخص بودن نقشها، كاغذبازيهاي غير ضروري و بهبود هماهنگي بين مسئولان و مدارس.
مدرسه سالم
يك روش خوب براي درك چگونگي كمك به معلمان به منظور كاهش استرس در آنها، اين است كه ببينيم از نظر آنان ويژگيهاي يك مدرسه سالم در چيست؟
اين ويژگيها به قرار زير است:
ـ بين همكاران ارتباط خوبي وجود دارد.
ـ حس تشريك مساعي قدرتمندي وجود دارد.
ـ تصميمگيري مديران بر مبناي مشورت است.
ـ در زمينه ارزشها و ضوابط اصلي، توافق عام وجود دارد.
ـ تمام خط مشيهاي مدرسه بجاست.
ـ نقشها و انتظارات از هر كس، به روشني تعريف شدهاند.
ـ معلمان بازخورد مثبت ميگيرند و از آنها تمجيد ميشود.
ـ از معلمان، با منابع و امكانات خوبي حمايت ميشود.
ـ از كاركنان براي حل مشكلاتشان، حمايت ميشود.
ـ پيروي از خط مشيها و روشها آسان است.
ـ كاغذبازيها و كارهاي دفتري به حداقل رسانده شده است.
ـ وظايف اضافي، هماهنگ با مهارتهاي معلمان تنظيم ميشود.
ـ محيط ساختمان، براي كار، خوشايند است.
ـ مديران ارشد از طرحريزيهاي پيشاپيش، به خوبي استفاده ميكنند.
ـ در زمينه انتصاب كاركنان و پيشرفت شغلي، رهنمودهاي لازم ارائه ميشود.
همچنين ميلز (1990) در بحث از «مدرسه خود را ضد استرس كنيد». مدرسه ايدهآل را داراي 10 ويژگي زير توصيف كرده است:ـ مقاصد واهداف روشن
ـ نظام ارتباط عالي
- رويكردي منطقي و عملي درباره زمان، وقت مقرر، و ميزان كار
ـ محيط خوشايند براي كار
ـ پايين بودن ميزان بيماري و غيبت
ـ روحيه و انگيزه بالا
ـ تصوير ذهني خوب درجامعه
ـ كار گروهي با ثبات و ثمربخش
ـ احساس تعلق و پيوند ميان كاركنان و دانشآموزان
ـ تعارضهاي اندك بين افراد.
تمام اتحاديههاي معلمان teacher unions گزارشهايي درباره استرس انتشار داده و مشكلات آنها را تحليل كردهاند. همچنين درباره اينكه مدارس چگونه ميتوانند به كاهش استرس كمك كنند، رهنمودهايي عرضه داشتهاند.
در تعدادي از اين رهنمودها، بر ويژگيهاي بهداشت سازماني براي كمك به مدارس در ايجاد محيط كاري بهتر براي معلمان، تأكيد شده است. يك نمونه خوب در اين باره گزارش اتحاديه ملي معلمان (NUT) در سال1990 است كه طراحي عملي براي بهداشت سازماني ارائه كرده كه ميتواند برنامهاي ثمربخش در كاهش استرس معلمان، فراهم آورد.
اين طرح عملي، به سه حيطه اصلي مربوط ميشود:
محيط كار
حل مسئله و محيط اجتماعي
محيط مناسب براي رشد.
طرح عملي NUT به شرح زير است:
۱ـ محيط كاردر اين بخش، درباره موقعيت پيش روي معلمان، در حالي كه آنها تلاش ميكنند كارشان را انجام دهند، بحث ميشود. نيازهاي مشخص شده مربوط به اين حيطه عبارتند از:
- شغلها را چنان طرح كنيد و وظايف را به نحوي به كاركنان اختصاص دهيد كه با مهارتهاي معلمان هماهنگ باشد.
- فشار زماني را كاهش دهيد و با آموزش مديريت زمان آشنا شويد.
- براي آمادهسازي و نمره دادن فرصت و فراغت بيشتري به معلمان بدهيد.
- از معلمان و مربيان كمكي، بيش از پيش كمك بگيريد.
- محيط فيزيكي تدريس را بهبود ببخشيد و منابع تدريس بيشتري فراهم كنيد.
- تعداد كلاسها را كاهش دهيد.
- در مهار دانشآموزان آشوبگر، آموزش بهتري فراهم كنيد و در رسيدگي به آنها حمايت بيشتري اعمال كنيد.
- در جهت افزايش توافق در «مقاصد و اهداف» مدرسه، بكوشيد.
2ـ حل مسئله و محيط اجتماعياين بخش به اين موضوع مربوط ميشود كه كاركنان يك مدرسه چگونه به صورت گروهي با هم كار كنند تا به مشكلات بپردازند. نيازهاي مشخص شده مربوط به اين حيطه عبارتند از:
- توسعه فرهنگ تشريك مساعي و حمايت
- فراهم كردن زمان و فرصتهايي براي كاركنان تا همگي در يك زمان، استراحت كنند.
- بهبود انسجام و كيفيت محيط اجتماعي
- رشد تفكر حل مسئله به صورت گروهي.
- مشروعيت بخشيدن به تفكر حل مسئله به صورت گروهي با در نظر گرفتن زماني براي كاركنان تا درباره مشكلاتشان با هم بحث كنند.
- بهبود ارتباط در مدرسه
- فراهم كردن بازخورد بهتر براي معلمان
- درخواست از معلمان ارشد تا آموختههاي خود را با ميل بيشتري در اختيار ديگران بگذارند.
3ـ محيط رشداين بخش به اين موضوع مربوط ميشود كه مدارس چگونه ميتوانند كاركنان خود را، به عنوان هم افراد و هم معلم، رشد دهند. نيازهاي مشخص شده مربوط به اين حيطه عبارتند از:
- تكوين رشد بهتر مديريت افراد در مدارس
- بهبود روشهايي كه ناظمها و معاونان مدرسه براي رهبري و مديريت اتخاذ ميكنند.
- تلاش در جهت استفاده پربسامدتر و بهتر از بازخورد
- بهبود آموزش مقدماتي و ضمن خدمت ارتباط دادن اين آموزش به نيازهاي واقعي كادر مهارتهاي ارتباطي و مهار دانشآموزان آشوبگر است.
- جستجو براي فراهم آوردن تسهيلات بيشتر براي كاركنان مدارس كه شامل خدمات بهداشت سازماني، مشاوره و امكانات تفريحي وسيع است.
- تلاش براي بالا بردن درك جامعه و عموم از معلمان.
در سال 1998، در گزارش «كميته مشورتي خدمات آموزشي اظهار شد كه مديران ارشدي كه در مدارس خطمشي مثبتي را در جهت بهداشت در كار اتخاذ ميكنند، ميتوانند تأثير زيادي در كاهش استرس معلمان داشته باشند. اين گزارش مشخص ميكرد كه مديران چگونه بايد از طرحهاي عملي براي تخفيف استرسي كه در نتيجه جنبههاي متفاوت فرهنگ مدرسه ايجاد ميشود،استفاده كنند.
اين جنبهها عبارتند از:- آموزش آشنا سازي، و رشد حرفهاي
- موقعيت كلاس (حجم كار، منابع ارتباط با دانشآموزان آشوبگر)
- محيط كار از نظر فيزيكي
- سازماندهي مدرسه (روش مديريت، ارتباطات)
- عوامل بيروني (انتظارات سياسي و اجتماعي)
- مديريت (تقسيم كار، تشكيل گروههاي ساده)
آشنا سازي كارمندان جديد دانم در سال 1992 در تحليل خود از اينكه مدارس چگونه ميتوانند منابع سازماني خود را براي كاهش استرس بهبود ببخشند، به اهميت يك برنامه خوب آشناسازي induction براي كارمندان جديد توجه خاصي نشان ميدهد.
اطلاعات مورد نياز كارمندان جديد- تعريف شغل شما
- مسئول مستقيم شما
- تاريخچه مختصري از مدرسه و دستاوردهايش
- نسخهاي چاپي از اطلاعات مربوط به مدرسه
- اطلاعاتي از ساختمانهاي مدرسه و نقشه آن
- چگونگي دسترسي به منابع
- تشكيلات مدرسه
- مسئوليتهاي مختلف اعضاي گوناگون مدرسه
- فرآيندهاي تصميمگيري و روشهاي مدرسه
- خطمشيها و روشهاي كلي مدرسه
- چگونگي رعايتهاي مذهبي
- چگونگي ارتباط با همكاران ديگر
- نحوه عمل در موارد فوريتهاي پزشكي
- چگونگي گذاشتن قرار ملاقات با مربي ارشد
- چگونگي گزارشها و سنجشها
- منابع دريافت اطلاعات و حمايت
- طرح تشويق معلم
- فعاليتهاي مربوط به رشد حرفهاي
نگرانيهاي عملكردي كاركنان جديد - چطور با همكاران جديدم ارتباط برقرار كنم؟
- چطور با دانشآموزان جديدم ارتباط برقرار كنم؟
- آيا برنامه روزانهام را به صورت ثمربخشي تدوين ميكنم؟
- آيا وقتم را به طور مناسبي بين كارهاي مختلف تقسيم ميكنم؟
- آيا آمادگي دارم كه براي تغيير فعاليتهاي موجود پيشنهاد بدهم؟
- از خودم چه تصويري به ديگران نشان ميدهم؟
- آيا نيازهايم را به روشني بيان ميكنم؟
- آيا با افرادي كه به آنها نياز دارم، تماس برقرار كردهام؟
- آيا انتظاراتم برآورده ميشود؟
- آيا انتظارات ديگران را برآورده ميسازم؟
- آيا به كمك و راهنمايي نياز دارم؟
- آيا از عملكرد، بازخورد مفيدي ميگيرم؟
- چطور ميتوانم عملكردم را بهبود ببخشم؟
- آيا به بهترين نحو از منابع و حمايت كاركنان استفاده ميكنم؟
- آيا مسئوليتهاي اصليم را انجام ميدهم؟
- آيا كارهاي بيش از اندازهاي بر عهدهام گذاشته خواهد شد؟
در سال 1990، ميلز دوازده رهنمود ارائه كرده است كه به مديران ارشد كمك ميكند تا فشار زماني و كار زياد را بر معلمان كاهش دهند.- تعيين پيشاپيش مهلت مقرر براي ارائه گزارشها.
- اطمينان از اينكه نحوه ارائه گزارش، واضح ساده و كارآمد است.
- فراهم آوردن امكان تصحيح اوراق و آمادهسازي آنها در ساعات مدرسه.
- اطمينان ازاينكه رويدادهاي آينده، با فرصت كافي براي آماده شدن در زمان مناسب مطرح ميشوند.
- اختصاص زماني براي بحث با دانشآموزان و همكاران
- اطمينان از اينكه تمام جلسات ضروري هستند و تعداد و زمان آنها، رضايتبخش است.
- تعيين يكي از كاركنان براي تنظيم ميزان كار و نظارت بر آن.
- در نظر گرفتن وقت كافي در جدول زماني تا به مقاصد و اهداف آموزشي دست يابيد.
- به حداقل رساندن كارهاي دفتري و اداري
- اطمينان يافتن از اينكه معلمان وقت خود را صرف كارهايي كه كاركنان دفتري ميتوانند انجام دهند، نميكنند.
- اختصاص دادن وقت كافي براي انجام دادن مسئوليتهاي اداري
- اختصاص دادن وقت و كارمندان كافي براي كمك به ثبت پيشرفتها
افزايش روحيه كاركنان
افزايش روحيه كاركنان اهميت زيادي در كاهش استرس آنان دارد. معلماني كه در مدارسي كار ميكنند كه ميتوانند درك واقعي از هدف و روحيه جمعي روحيه جمعي رشد دهند، خيلي بهتر ميتوانند تقاضاهايي را كه از آنها ميشود، به گونهاي مثبت برآورده سازند مديران مدارس بايد سعي كنند با دادن بازخورد مثبت و تمجيد از كارهايي كه خوب انجام شده است و دادن آگاهي كامل درباره تصميماتي كه برآنها تأثير ميگذارد، روحيه معلمان را تقويت كنند. تدوين خط مشي كلي در موضوعات مهم، ميتواند به ايجاد همرأيي در ميان كاركنان كمك كند و احساس كارگروهي را به وجود آورد. روحيه معلمان با استنباط آنها از اينكه مدرسه، مورد تأييد اهل محل هست نيز، افزايش مييابد. بنابراين بايد اطمينان حاصل شود كه كاركنان از تجليل اهل محل اطلاع يافتهاند و گاه چنين اخباري در جرايد محلي انتشار مييابد.
شاخص ارزشيابي معلم يك نمونه بسيار خوب از رشد است، كه هم ميتواند روحيه معلمان را افزايش دهد و هم ميتواند آن را تضعيف كند. تحقيق در ارزشيابي معلمان نشان داده است كه يكي از فوايد اصلي آن براي كاركناني كه ارزشيابي شدهاند، اين است كه نوعي بازخورد مثبت از عملكردشان دريافت كردهاند در واقع در يك بررسي كه من (كي رياكو، 1995) از تجربه معلمان از ارزشيابي انجام دادم، چندين معلم گزارش كردند كه بعد از سالها كار در مدرسه، اولين بار از طريق ارزشيابي رسمي بوده كه شخص ديگري در مدرسه به آنها گفته است كه كارشان بسيار مهم و ارزشمند بوده است. بسياري از معلمان، همچنين از اينكه فرصتي به دست آورده و توانسته بودند با اين نگرش كه براي رسيدن به نيازهاي مشخص شده، گام مفيدي برداشته شود. از مشكلاتي كه در كار خود با آنها روبهرو بودند و نيازهاي رشد حرفهايشان سخن بگويند، سپاسگزار بودند.
تبليغ خوب موجب افزايش روحيه معلمان ميشود
استقرار جو حمايتيجانستون Jonstone، در يك بررسي در سال 1993، از معلمان مقطع ابتدايي و دبيرستان خواست تا از ميزان كارهايشان در يك هفته كاري يادداشت روزانهاي تهيه كنند كه در آن روز به فواصل 15 دقيقهاي تقسيم شده بود. در پايان روز از معلمان خواسته ميشد كه اگر در طول روز دچار استرس شدهاند، گزارش كنند كه چه كاري براي مقابله با آن انجام دادهاند. طي يك هفته كاري، راهبردهاي اساسياي كه معلمان گزارش كردند، دريافت حمايت از همكاران در مدرسه بود كه آن را در پي صحبت از دلتنگيهايشان به دست آورده بودند كاركنان ارشدي كه معلمان را حمايت كرده بودند مورد تشويق خاص قرار گرفتند. كميته مشورتي خدمات آموزشي در سال 1996 طي يك گزارش، روشهايي را مشخص كرد كه مديران ارشد از طريق آنها، ميتوانند به رشد فرهنگ حمايتي در مدرسه كمك كنند.
- اطمينان دهند كه در دسترس كاركنان هستند و آنها ميتوانند از مشكلات و نگرانيهايشان صحبت كنند.
- تغيير در اين نگرش كه تحت فشار استرس بودن، بازتابي از آسيبپذيري خود شخص است.
- ايجاد برنامه آشناسازي ثمر بخش و معرفي برنامهها براي كاركنان جديد
- تشويق كاركنان به صحبت كردن درباره احساسات خود و اثرات استرس
- تشويق توصيه و تأييد رفتار حمايتي در ديگران
- ايجاد روشهاي مبتني بر همكاري به جاي روشهاي مديريتي خصمانه
- ايجاد روحيه جمعي، احساس تعلق داشتن، و سهيم بودن در مقاصد و اهداف
- تشخيص اينكه افراد ممكن است بعد از يك دوره غيبت به دليل بيماري، در زمان بازگشت به كار نگران باشند و كمك به آنها.
- تشويق كارمندان به استفاده از راهنماييهاي خصوصي درباره بهداشت شغلي.
مهدی ابراهیمی صیقلان